بعد از انقراض ببرها (در نیم قرن پیش) و شیرها (در یک و نیم قرن پیش)، حالا بزرگترین گربهسان هیرکانی، پلنگ است که در ایران و غرب، پلنگ ایرانی نامیده میشود. اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت، این گونه از پلنگها را در فهرست جانوران در معرض خطر انقراض قرار داده و گزارشها نشان میدهد که آنها در شش کشور هنگ کنگ، چین، کویت، لیبی، سنگاپور، عربستان و تونس به کلی منقرض شدهاند. اما با وجود تخریب زیستگاهها و تراکم بسیار پایین آنها در ایران (یک قلاده در هر هزار کیلومتر مربع)، هنوز هم حضورشان از شمال تا جنوب کشور گسترده است و ایران مهمترین زیستگاهشان در غرب آسیاست. پلنگ ایرانی بدنی عضلانی و قابل انعطاف، سری پهن، دست و پایی کوتاه و پنجههای قوی دارد و در بالارفتن از درخت و شناکردن توانمند است. جثهی پلنگ نر گاهی سه برابر ماده میشود. طول بدنش به یک متر و هشتاد سانتی متر میرسد و وزنش حدود نود کیلوگرم است. بدن پلنگ ایرانی پوشیده از موهای نرم و کوتاه و به رنگ کرم نخودی است که با خالهای گرد و توخالی گلمانند تزیین شده است. او دوستدار غروب و تاریکی شب و اغلب گریزان از انسانهاست (مگر آنکه احساس ترس و تهدید کند). در هیرکانی به دنبال شکار قوچ، میش، کل، مرال، شوکا و گراز میرود که فقط آخری را به قدر کافی پیدا میکند. در هنگام مواجهه با او باید آهسته و بدون چرخش، عقب بکشید. وحشت نکنید و ندوید. اگر نزدیک بود، با بالابردن دستها یا کولهپشتی، بزرگ به نظر برسید. از یاد نبرید که پلنگهای مادر در حضور تولهها رفتار تهاجمی پیدا میکنند و هر اقدامی برای نزدیک شدن به تولهها خطر حمله مستقیم آنها را چند برابر میکند.
برای پیشگیری از انقراض پلنگ ایرانی، پیش از همه باید از تخریب و تقطیع بیشتر زیستگاههای او جلوگیری کرد و همزمان پروژههای مطالعاتی هدفمندی برای شناسایی زیستگاهها و کریدورهای حرکت او سامان داد. حفاظت از گونههای طعمهی او و جلوگیری از ورود دام به مناطق حفاظت شده نیز مهم است که میبایست با انواعهای برنامههای آموزشی و آگاهیبخشی برای مردم محلی، کارمندان دولت، دامپزشکان و محیطبانان همراه شود. افزایش جریمه نقدی برای شکار پلنگ و طعمههای او نیز میبایست در کنار اجرای برنامه جبران خسارت باشد تا آمار کشتار تفریحی و غیرتفریحی را به حداقل رساند.
آروین ایلبیگی
.
نام علمی پلنگ ایرانی: Panthera pardus tulliana
عکس کاور از بابک موسوی
ویدئوها از محمدباقر غفاری چلاوی، جعفر جهانپور، سازمان حفاظت از محیط زیست، خبرگزاری ایسنا