جنگلهای هیرکانی یک تودهٔ جنگلی منحصربهفرد هستند که در طول ساحل دریای کاسپین، از ایران تا جمهوری آذربایجان گسترده شدهاند. تاریخچهٔ این جنگلهای پهنبرگ به ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش بازمیگردد، زمانی که آنها بخش عمدهای از این ناحیهٔ معتدل شمالی را پوشانده بودند. تنوع زیستی فلورایی آنها چشمگیر است و بیش از ۳۲۰۰ گونهٔ گیاهِ آوندی ثبت شدهاند. تا کنون ۱۸۰ گونهٔ پرنده که مشخصهٔ جنگلهای پهنبرگ معتدلاند و ۵۸ گونهٔ پستاندار گزارش شده است. اجزای این محدوده شامل اکوسیستمهای کامل، از جمله شکارچیان رأس هرم، پلنگ، گرگ و خرس قهوهای است. این جنگل دارای سهم بالایی از گونههای درختی نادر و بومی (اندمیک) بوده و قدیمیترین درختان مشاهدهشده در اینجا بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال عمر دارند و برخی ممکن است تا ۵۰۰ سال عمر داشته باشند.
جنگلهای هیرکانی همچون قوسی سبز از جنگلها امتداد یافتهاند که در غرب از رشتهکوه قفقاز و در شرق از نواحی نیمهبیابانی جدا میشوند. این تودهٔ جنگلی منحصربهفرد از استان گلستان در ایران تا جنوبشرقی جمهوری آذربایجان گسترده است. «میراث جهانی جنگلهای هیرکانی» که توسط یونسکو ثبت شده در اکوسیستم جنگلهای مختلط هیرکانی-کاسپینی در ایران و جمهوری آذربایجان واقع شده است. این مجموعه حدود هزار کیلومتر در امتداد سواحل جنوبی و جنوبغربی دریای کاسپین امتداد دارد و حدود ۷ درصد از جنگلهای باقیماندهٔ هیرکانی در ایران را دربر میگیرد.
این میراث یک مجموعهٔ زنجیرهای است که از ۱۷ بخش تشکیل شده و در سه استان ایران (گیلان، مازندران و گلستان) و دو ناحیه در آذربایجان (لنکران و آستارا) توزیع شده است. این بخشها نمایانگر مراحل و ویژگیهای گوناگون اکوسیستمهای جنگلهای هیرکانیاند. بیشتر ویژگیهای بومشناختی جنگلهای مختلط هیرکانی-کاسپینی در این مجموعه نمایان است. بخش قابل توجهی از این محدوده در نواحی کوهستانی و صعبالعبور قرار دارد. این عرصه شامل جنگلهای پهنبرگ استثنایی و کهنی است که پیشتر بسیار گستردهتر بودهاند، اما در دورههای یخبندان عقبنشینی کرده و سپس در شرایط اقلیمی ملایمتر دوباره گسترش یافتهاند. بهدلیل همین انزوا، این منطقه زیستگاه گونههای بازمانده، در خطر انقراض و بومی در سطوح محلی و منطقهای است که ارزش بومشناختی بسیار بالایی به این محدوده و منطقهٔ هیرکانی میبخشد.
این میراث مجموعهای چشمگیر از عرصهها را دربر میگیرد که اکوسیستمهای طبیعی جنگلی منطقهٔ هیرکانی را حفظ کردهاند. اجزای آن شامل جنگلهای پهنبرگ استثنایی با تاریخی میان ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش است، زمانی که چنین جنگلهایی بیشتر نواحی منطقهٔ معتدل شمالی را پوشانده بودند. این جنگلهای کهن عظیم در دوران یخبندان کواترنری (Quaternary) عقب نشستند و سپس در دورههای گرمتر اقلیم، دوباره از پناهگاههای طبیعی خود گسترش یافتند. این مجموعه تقریباً تمام ویژگیها و ارزشهای بومشناختی منطقهٔ هیرکانی را پوشش میدهد و مهمترین فرایندهای زیستمحیطی را که شکلگیری این جنگلها را توضیح میدهند ـ از جمله جانشینی اکولوژیکی، تکامل و گونهزایی ـ نمایان میکند.
تنوع زیستی گیاهی منطقهٔ هیرکانی در سطح جهانی چشمگیر است؛ بیش از ۳۲۰۰ گونهٔ گیاه آوندی در این منطقه ثبت شدهاند. بهدلیل انزوای طبیعی، این عرصه میزبان گونههای گیاهی بازمانده، در خطر انقراض، و بومی (اندمیک) در سطوح محلی و منطقهای است که اهمیت بومشناختی آن را در سطح منطقه و جهان تقویت میکند. حدود ۲۸۰ تاکسون (ردهٔ گیاهی) بومی یا نیمهبومی منطقهٔ هیرکانی و حدود ۵۰۰ گونهٔ گیاهی منحصراً بومی ایران هستند.
اکوسیستمهای این مجموعه جمعیتهای بسیاری از پرندگان و پستانداران جنگلی منطقهٔ هیرکانی را در خود جای دادهاند که در مقیاسهای ملی، منطقهای و جهانی اهمیت دارند. تاکنون ۱۸۰ گونهٔ پرندهٔ شاخص جنگلهای پهنبرگ معتدل در منطقه ثبت شدهاند، از جمله عقاب صحرایی، قمری اروپایی، عقاب شاهی، سبزقبای اروپایی، مگسگیر نیم طوق و چرخ ریسک هیرکانی، همچنین ۵۸ گونهٔ پستاندار در منطقه شناسایی شدهاند که از جملهٔ آنها میتوان به پلنگ ایرانی، مرال (گوزن قرمز هیرکانی) و بز کوهی (کل) اشاره کرد.
عقاب صحرایی (Steppe Eagle)
قمری اروپایی (European Turtle Dove)
عقاب شاهی (Eastern Imperial Eagle)
سبزقبای اروپایی (European Roller)
مگس گیر نیم طوق (Semicollared Flycatcher)
چرخ ریسک هیرکانی (Caspian Tit)
پلنگ ایرانی (Persian Leopard)
بز کوهی (Wild Goat)
مرال (Caspian red deer)
بخشهای اجزای محوطه از طریق تاریخ تکاملی مشترک اکوسیستم جنگلهای مختلط هیرکانی خزر به طور عملکردی به یکدیگر متصل هستند و بیشتر آنها از طریق کمربند جنگلی تقریباً پیوسته در کل منطقه جنگلی هیرکانی، اتصال اکولوژیکی خوبی دارند. پارک ملی خشکهداران در تنکابن، تنها بخشی است که ایزوله است، اما همچنان از سطح بالایی از دستنخوردگی بهرهمند است و به ارزش کلی مجموعه کمک میکند. هر بخش بهطور ویژه در ایجاد ارزش جهانی استثنایی این میراث سهم دارد و همهٔ بخشها با هم تداوم حیات بلندمدت گونهها و اکوسیستمهای کلیدی منطقهٔ هیرکانی را تضمین میکنند و فرایندهای تکاملی را که این جنگلها را در گذر زمان شکل دادهاند، استمرار میبخشند.
چندین بخش هیرکانی در گذشته از عدم حفاظت قانونی رنج بردهاند و همچنان تا حدی تحت تأثیر چرای فصلی دامها و برداشت چوب قرار دارند. مدیریت پایدار این استفادهها مسئلهای حیاتی برای حفظ بلندمدت یکپارچگی این میراث است و نیاز به توجه مداوم از سوی دولتهای عضو دارد.
منبع: unesco.org